Petrol, petrol ürünleri, LPG, doğal gaz, kömür madenleri, kimya tesisleri,  hububat siloları, şeker fabrikaları, kereste ve mobilya fabrikaları, ekmek fırınları gibi yanıcı, parlayıcı ve patlayıcı maddelerle uğraşan bir çok endüstri kolunda normal çalışma şartları gereği veya arıza ve bakım gibi hallerde (gaz , toz, veya yanıcı madde buharı gibi nedenlerle) patlayıcı ortam oluşmaktadır.

Elektrikli cihazların ortaya çıkardığı kıvılcım ve ark bu ortamlarda tehlike yaratır ve patlama oluşma riskini artırır Bu nedenlerle bu gibi tesislerin patlama riski bulunan ortamlarında kullanılan elektrik cihazlar da farklı olur. Bu cihazlara genel tanımı ile EXPROOF cihazlar denir, Türkçeye ise PATLAMAYA KARŞI KORUNMUŞ olarak tercüme edebiliriz.

Patlayıcı ortamı patlayıcı, parlayıcı ve yanıcı nitelikteki gaz, toz veya buharın hava ile karışarak patlayıcı kıvama geldikleri yer olarak tanımlayabiliriz.

Patlayıcı ortam oluşması ve tehlike yaratabilmesi için üç unsurun bir araya gelmesi gerekir.

1. Patlayıcı madde; Patlayıcı, parlayıcı ve yanıcı gaz, buhar veya toz

2. Hava (Oksijen)

3. Enerji, patlamayı ateşleyecek bir kıvılcım kaynağı.

Bu üç unsurdan biri devre dışı edilebilirse patlama tehlikesi kalmaz.

3. Ateşleme Kaynakları:

“Patlayıcı, parlayıcı ve yanıcı gaz, toz ve buharın” havanın oksijeni ile karıştıklarında
patlayabilmeleri için bir enerji kaynağına ihtiyaç vardır. Bu enerji kaynağı genellikle
elektrikli aletlerin ark çıkaran kontakları ve ısınan yüzeyleri olmakla birlikte, enerji birikimi
ve biriken enerjinin boşalmasına neden olan tüm kaynaklar tehlikeli ortamı patlatabilirler.

Örneğin sürtünme dolayısı ile meydana gelen statik elektrik ve yine sürtünerek kıvılcım
çıkaran metal parçalar kolaylıkla tehlike kaynağı olabilir. Tehlikeli ortamı ateşleyen başlıca
olay ve enerji kaynakları şunlardır: (ignition source)

– Elektrik Ark ve Kıvılcım:

  1. Şalterler açılıp kapandıklarında
  2. Elektrostatik olarak yüklü elemanlar deşarj olduklarında
  3. Kablolar ezilip koptuklarında veya kısa devre olduklarında

Herhangi bir kısa devre anında meydana gelen dengeleme akımı  gibi olaylarda çıkan ark ve kıvılcım ortamı tehlikeye düşürebilir.

Elektrikli aletlerin tamamı ya ark çıkardıklarından veya ısı ürettiklerinde her zaman
patlayıcı ortamı tehlikeye düşürebilirler. Bu nedenle, patlayıcı ortamlarda kullanılan
elektrikli aletlerde azami itina gösterilip gerekli tedbirler alınmalıdır.

– Sıcak Yüzeyler: (Statik Isı ile Patlama).

Elektrik aletleri ısınmaları dışında mekanik aletlerin çalışmaları dolayısı ile çıkardıkları ısılar da tehlikeli olabilir. Örneğin sıkışan yatak ve rulmanların aşırı ısınmaları gibi. Bu nedenle patlayıcı ortamda çalışan (yalnızca elektrikli değil) tüm ekipmanlara dikkat etmek gerekir.

– Mekanik Sürtünme ile Çıkan Kıvılcım:

Hiç kimse patlayıcı gaz bulunan bir ortamda taşlama tezgahı çalıştırmaz. Taşın çıkardığı kıvılcım, patlayıcı ortamı tehlikeye düşürebilir.
Sürekli kıvılcım çıkaran bir kaynağı patlayıcı ortamdan uzaklaştırmak etmek kolaydır. Buna
karşılık, patlayıcı ortamda bulunan bir çelik konstruksiyonda görülmeyen sürtünmeler
(rüzgardan çarpışma gibi) meydana gelebilir. Gaz kaçağı olan bir vananın üzerindeki
köşebentlerin rüzgardan birbirlerine çarpması beklenmedik kazalara neden olabilir.
Kömür madenlerinde, gazın patlayıcı orana gelmemesine çok dikkat edilir. Havalandırma
ile gaz dışarı atılmalıdır. Aksi takdirde patlayıcı kıvamdaki gaz her halikarda patlar. Elektrik
aletlerinin çalışıp çalışmaması önemli değildir. Kazmanın, çekicin, ayakkabı demirinin
ucundan çıkan kıvılcımla patlar. Elbisedeki naylon parçaların sürtünmesinden doğan statik
elektrikle patlar.

– Her Çeşit Statik Elektriklenme:

Çok tehlike yaratan bir kaynaktır. Akla gelmedik ve düşünmedik yerlerde sorun teşkil eder. Bilhassa kurulu tesislerde bakım dolayısı ile yenileme ve tadilat yaparken bolca yaşanan bir olaydır. Bu nedenle patlayıcı ortamda çalışan bazı tesisler için, sürtünme ile  elektriklenmeyen malzeme temin edilir. Örneğin anti statik havalandırma vantüpleri, anti statik firen balataları, anti statik konveyör kayışları gibi.

Statik elektriklenme, patlayıcı gaz altında çalışan bir tesiste, mühendisleri uğraştıran bir
patlama (tehlike) kaynağıdır.

Akaryakıt ve yanıcı tozların doldurma ve boşaltma olaylarında da karşımıza çıkan
patlama kaynağı yine statik elektriklenmedir.

Yukarıdakiler kadar önemli ve sıkça rastlanmamakla birlikte aşağıda sayacağımız
olaylar da patlama kaynağı teşkil ederler.

– Açık Alev Sıcak Gaz ve Akkor Haldeki Parçacıklar (hot particles):

Örneğin kaynak esnasında etrafa fırlayan akkor haldeki parçacıklar patlayıcı ortamı ateşleyebilir. Bu tip partikeller bilhassa yanıcı tozlar için tehlike arzetmektedirler.

– Adiyabatik Basınç, Şok Dalgası:

Tüp şeklinde olup, düşük basınçta çalışan aletler patlama kaynağı teşkil edebilirler. Örneğin floresan tüpleri, kırıldıklarında tehlikeli olabilmektedirler. Yalnız bu olay tüpün kırılış şekline bağlıdır. Adiyabatik başınç sıkışması olabilmesi için tüpün ortadan değil ucundan kırılmış olması gerekir.

– Yıldırım Düşmesi ve Elektrikli Hava Şartları:

Yıldırım çok yüksek enerji içerdiğinden düştüğü yerde yalnızca patlayıcı ortamı ateşleme ile kalmaz, tesiste mekanik tahribata ve yangına neden olur.
Elektrikli hava şartları, yani elektrik yüklü bulutlar metal kaplı depolarda (influenz olayı)
elektrostatik yüklenmelere neden olur. Örneğin üstü çinko kaplı bir saman deposu veya
hububat silosu bu nedenle yanabilir. İyi bir topraklama yapılarak metal yüzeylerin yer yüzü
ile aynı potansiyelde olması sağlanır.

– Parazit Akım, Katodik Koruma:

Elektrikli raylar ve diğer “topraklı elektrik besleme akımı” taşıyan benzeri tesislerde, örneğin katodik koruma uygulanan ekipmanlarda parazit akımları oluşur. Bu akımlar topraklama noktaları arası gerilim farkı yaratabilir ve bu gerilim farkı da ark çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle patlayıcı madde taşıyan borularda paslanmaya karşı katodik koruma ulgulanırken, EŞ POTENSİYEL topraklamaya dikkat edilir, ki topraklama noktaları arası gerilim farkı oluşmasın. Örneğin conta ile izole edilmek zorunda kalınan boru kısımlarının, cıvata ile metalik bağlantısı olmasına rağmen, bakır bir levha ile ilaveten bir birlerine irtibatlanmaları gibi.

– Ultrasonik Ses Dalgaları:

20 kHz ve üzeri mekanik dalgalar enerji birikimine ve dolayısı
ile ısınmaya neden olabildiklerinden, patlayıcı ortamı tehlikeye düşürebilirler. Bu nedenle
patlayıcı ortamda çalışması icap eden ultrasonik cihazlar da, elektrikli aksamların yanı sıra
, üretilen ses dalgasına da dikkat edilmelidir.

– Radyo Dalgaları:

dalga buyu 10km ile 1m arası olan radyo dalgaları bazı hallerde ısınmalara neden olabilmekte ve dolayısı ile patlayıcı ortamı tehlikeye düşürebilmektedirler.

– Mikro Dalgalar:

Dalga boyu 1m ile 1mm arası olan elektro manyetik dalgalar ısınmalara neden olabilmektedirler.

– Kızıl Ötesi Işık (IR):

Dalga boyu 1 mm ile 770nm arası olan elektro manyetik dalgalar.
Kızıl ötesi ışınla çalışan ölçü aletleri, bil hassa odaklama yaptıklarında, yüzeylerin
ısınmasına neden olabilirler.

– Görünür Işık:

Dalga boyu 770nm ile 390nm arası olan elektro manyetik dalgalar.

– Ultra Viole Işınları:

Dalga boyu 390 ile 10 nm arası elektro manyetik dalgalar.

– Röntgen ve Gama Işınları:

Dalga boyu 10nm’nin altında olan elektro manyetik dalgalar

– Bazı Kimyasal Reaksiyonlar:

Isı üreten bazı kimyasal reaksiyonla da patlayıcı ortamı tehlikeye düşürebilir.

Bunlar da ilginizi çekebilir:

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu girin!
Lütfen isminizi giriniz